‘Nothing but blood mixed with phlegm’: Desert Mothers’ teachings on the object of desire

by Annabelle Parker(1)

Three years ago I introduced the audience of this symposium to Synkletike, ascetical teacher and Desert Mother. This time the theme of the symposium seemed appropriate to look at the Vita again from the angle of ‘desire and denial’…

In this paper I will discuss desire and temptations of women who lived ascetically in Late Antique christianity, with emphasis on Synkletike. It is not an attempt to prove that women had different temptations than men when in the desert.

Most women who wanted to become a ‘Bride of Christ’ went to live in a church, to become ‘virgins of the church’. These communities already existed in fourth-century Egypt, because for instance the well known Anthony sent his sister to a community of virgins, when he started his ascetical lifestyle.2

The culmination of desert asceticism can be found in fourth-century Egypt. According to Athanasius, Anthony did a most unusual thing: he retreated into the desert, not just at the edge of his village, but deep into the desert.3 He closed himself in a tomb, and later on in a fortress, to emerge some twenty years later as if transfigurated, for he had gained the state of ‘apatheia’, passionlessness. Many men followed in his footsteps, and the retreat into the desert as an ascetic became an important ‘movement’.

But, as this paper suggests, not only men retreated, we have accounts of women who also lived a life of asceticism in or on the edge of the desert.

Synkletike was a virgin who lived on the outskirts of Alexandria in the 4th or 5th century. The Vita of this ‘didaskalos’4, written by someone who has been called ‘Pseudo-Athanasius’,5 can be taken as an example for women in that age, who chose an ascetical lifestyle, and for whom it was meant to be an example. As the name of Pseudo-Athanasius suggests, Synkletike has often been referred to as the female St. Anthony. This could mean that her Vita was a literary construction.

In Palladius’ Lausiac History6 not only stories about holy men, but also of women are mentioned.7

But, to quote Peter Brown: “No Life of Anthony heralded a new departure in the piety of Christian women”.8 The Life of Synkletike can be seen as an example of a female St. Anthony, because of her monologue on the Devil’s works (also called logismoi, or ‘thoughts’), and her retreat in a family tomb, and her giving away everything after the death of her parents; but the big movement of men going into the desert and building communities has not such a ‘heroic’ female counterpart. Not many women who became consecrated virgins, or Brides of Christ, had made this choice for themselves. It was mostly their parents who decided for them that they should live in a church, and dedicate themselves to being a gift to the church, a sacred vessel, although they kept their own free will.9 A virgin meant a lot to the household or small community: her prayers and fasting were a protection for the house from evils and disasters.10

But the women who became ‘famous’ were those who had chosen the ascetical life for themselves, wether it was through their sins or as widows, or even like Anthony, and who were not pushed by their parents. In the Apophthegmata Patrum 11 there are stories about the brave or seductive conduct of women, but we find only three headings of women whose sayings have been collected: Sarra, Theodora and Synkletike. Of these three, Synkletike’s life has been written down and transmitted separately, and both her sayings and Life may have a common source. Sarra and Theodore have left us just some of their sayings.

Before I start talking more about the Desert mothers, I would like to consider these stories about individual women living ascetically more in general. These are, amongst others: Mary of Egypt, Alexandra, Pelagia the Harlot, Thaïs, and in other places than Egypt: the female companions Jerome corresponded with (Eustochium, Melania the Younger, Paula), Egeria, Olympia, Febronia, Thecla, etc.

Some of these women are known through churchfathers. Sometimes a Vita has been written by a bishop, or it was mentioned in compilations of desert stories. Synkletike’s life was made famous through Athanasius (or rather: Pseudo-Athanasius), Thecla’s acts through Paul, Olympia through her friendship with Chrysostomos, Eustochium, Melania (the Elder: 340-410), Paula and Melania (the Younger: (+439) through their teacher Jerome, and Macrina, who was Gregory of Nyssa’s sister.

Others gained merit on their own: Egeria, who wrote her pilgrim’s travel journal, Mary of Egypt, and Sarra and Theodora, the desert mothers.

So even though some of these stories and lives of women have come to us introduced by a churchfather, it was also possible for a female ascetic to become well-known on her own accord.

The reasons for women to become an ascetic varied of course, but sometimes it seems to us that there is a cliché or pattern to be found, for instance, some females lived ascetically because they wanted to do penance for a sin, usually a sexual sin, for example: Mary of Egypt (harlot), Pelagia (harlot), and Alexandra, who felt guilty, because she had seduced a man. Others became ‘didaskalos’, teachers for other women or even men: for example Thekla12, Macrina, Gregory of Nyssa’s sister, who is depicted as a ‘virgin-philosopher’ and Synkletike, who teaches a crowd of women about ascetical practice.

Concerning teaching, Peter Brown13 states, that it was not at all unusual to have females as ‘spiritual guides’. Theodora is such a spiritual guide for men and women alike,14 and in the Vitae of Macrina15 and of Synkletike16, Thekla is mentioned as an example for their lives. In Synkletike’s Vita, the Saint addresses women in particular, but in the quotes of her Vita taken over in the Apophthegmata and in Paul of Evergetis’ Synagoge17, her words are for monks as well, shown in the male participiats.

There are also those women who, in order to survive in the desert, dressed themselves successfully as men, for example: Pelagia was a harlot in Antioch; on hearing a sermon spoken by bishop Nonnus in church, she decided to live ascetically, and was baptized by this same bishop. She disappeared and when she died in her cell in Jerusalem many years later, everyone, including bishop Nonnus, who came to visit her, or rather, him, thought she was the monk Pelagius, a man. But when they ‘set about anointing the body with myrrh, they found that it was a woman.’18

A lot of these women come from a rich background. That leaves them a lot to give up, which in some cases makes them very virtuous. Jerome helps a group of aristocratic women in Rome educate themselves, and Synkletike seems to have a lot to give away when her parents die. The name ‘Synkletike’ could mean female senator, senatrix, or wife of a senator. In the Vita, the author explains her name as being derived from ‘assembly of saints’ (from Synkletos, assembly)19 can also be a literary construction to take a wealthy woman as an example for other women, just because she can stand out as very generous. What news is there in the story of a poor girl living ascetically?

Finally we can categorize the women who were on pilgrimage to the Holy Land and some of them also wanted to visit the famous Desert fathers: Egeria20, who travelled supposedly from Galicia to the east, Melania the Younger21 and Severa the deaconness.22

As mentioned above, women who wanted to live ascetically, were able to do this in churches, where they were taken up with other virgins. Usually, these groups in churches or convents were gathered together by rich widows or unmarried women. Some virgins lived together in rooms or with their family.

But there were also women who lived alone, in a cell, not in a group. One of the three women mentioned in the Apophthegmata Patrum 23, Sarra, spent sixty years on the banks of the Nile, where the passage was very narrow, and thus the place where she lived was very difficult to approach. In a saying, we read: “It was said concerning her that for sixty years she lived beside a river and never lifted her eyes to look at it.”24 So looking at water while being in the desert was a temptation she resisted.

What were the desires or temptations to be on the look out for? Clearly, gluttony, and other ‘luxuries’, because they make us weak (c. 32); possessions of all kinds are also vices, because “the majority of our griefs and trials originate in the removal of possessions”, as Synkletike tells the reader (c. 35), “What course of action does he (the Enemy) have against those without possesions? None! Can he burn their estates? Impossible! Destroy their livestock? They do not have any! Lay hands on their dear ones? To these too they long ago said good-bye.”(c. 35)25 So the devil cannot touch those who have let go of their earthly possessions, according to Synkletike.

What about the other desire, the desire for another person?

For men, to be far away from women, preferably in the desert, was an effective way to live ascetically. Ascetical women lived more often in houses in cities, and could separate themselves from the ‘world’ by following a strict diet. Is this so?

According to Synkletike, fasting was not the only option for women, they also had to keep themselves from making public excursions in order to stop images arising in their thoughts (c. 25). Synkletike also gives the following warning for ‘sisterly love’: (c. 27) “…the Malevolent One has transformed even sisterly love into his own brand of evil. He has actually tripped up, through their attachment to their sisters, virgins who have fled from marriage and all worldly illusion”.

The true ascetic must really be the person who stands above the male or female body of the other, as Susanna Elm in her book ‘Virgins of God’ shows by quoting an anonymous saying about a monk who takes a detour to avoid a group of virgins. The leader of the group says: “If you were a perfect monk, you would not have seen us as women.”26

Logismoi

The Life of Synkletike contains a large monologue on the logismoi, or: ‘thoughts’. According to the author of the work, not a lot is known about her ascetical practice, because Synkletike did not allow anyone to “be an observer of this” (c. 15). But the monologue explaining the ways in which every person’s logismoi work shows that the Vita is a work of great psychological insight (for instance: caput 41, see below).

The theory of the logismoi has been developed by Evagrius of Pontus (+399). Every person has ‘thoughts’. One of the thoughts that Synkletike uses in her teachings is for example: fornication (c. 26). The Devil uses the thoughts to “promote his own plans” (c. 27): he sets the thoughts to work through memories or visions of objects. It is how we react to these memories or visions that we know which thought the Devil is using.27 The ascetic has to learn to master his or her thoughts. The impure and material thoughts are the first ones to be mastered by ascetics. After these follow the more interior ones like arrogance. The Devil uses more subtle means for those ‘internal’ thoughts, so one has to be more advanced in the ascetical lifestyle to handle those internal thoughts.

What does Synkletike say about the logismos of fornication, of sexual ‘impure’ thoughts? of physical attraction? The devil works through the senses, or he works through remembrance, images of the past that go through one’s mind. Even “to give assent to these fantasies, is equivalent to sexual impurity in the world” (c. 26). One of the most interesting chapters of the Vita Syncleticae, concerning thoughts of desire is the next: (c. 29)

“For example, if in the crannies of the mind there should appear a vision of a beautiful apparition, it should be opposed instantly by one’s rational faculty. One should mentally gouge out the eyes of the image, and tear the flesh from its cheeks, and slash off the lips too – then one should look at the ugly framework of the bare bones! then one should view with scorn what was the object of desire! For thus the mind would have the strength to retreat from a foolish deception. The love object was nothing but blood mixed with phlegm, a mixture that for living creatures requires a covering. In this way, then, also through such mental processes it is possible to frighten off the foul evil… And still further, one should imagine over the entire body of the object of lust foul-smelling and festering sores and to see it with the inner eye, to put it briefly, as something like a corpse or even to see oneself as a corpse. And most important of all is control over the belly, for thus is possible also control over pleasures beneath the belly.”

This is a cruel but effective citation, and there are more stories like this one.

In his article ‘Mères du désert et Maternité spirituelle’, p. 236-237,28 Joseph Soler writes that the fathers did not underestimate the spiritual and ascetical life of females, and that the spiritual direction that women were taught did not vary much from that of men. The emphasis on Christ as the husband of virgins, and taking Mary more as a model for them, were the only differences. But Sarra, the desert mother, had to prove herself still in front of men, according to this tale:

“Another time, two old men, great anchorites, came to the district of Pelusium to visit her. When they arrived one said to the other, ‘Let us humiliate this old woman.’ So they said to her, Be careful not to become conceited thinking to yourself: “Look how anchorites are coming to see me, a mere woman.” ‘ But Amma Sarah said to them, ‘According to nature I am a woman, but not according to my thoughts.'”29.

So did women de-womanize themselves or their thoughts? As I have mentioned, some women dressed as men, because it was safer, and in some cases, to gain acceptance among a community of monks. Maybe some women did not want to live with hundreds of other women, who often had fights, or to avoid what Synkletike had called ‘sisterly love’. In order to live alone, a woman had the choice between making herself inapproachable (like in a cell that was sealed off, or up a steep mountain), or pretending to be a man. And anyway: if a woman went to live in the desert, her appearance would adapt itself to the climate there, like Mary of Egypt, whose clothes were torn and lost long ago.30

Synkletike went to live in a family tomb on the outskirts of Alexandria. Many women found their way to her place, and it was only after many pleas that she talked about the way to leave the whole world behind in order to “advance towards God” (c. 60). But Synkletike’s sayings were taken up in the Apophthegmata Patrum, just as Sarra’s. And moreover, Synkletike’s Vita is cited in the tenth-century monastic florilegium, Paul of Evergetis’ Synagoge, that was being read in monasteries, and the verbs in female form were written in the male form, in order to appeal to ‘everyone’, not only to women… And as Benedicta Ward told me, when discussing the Desert fathers and mothers: “some Desert fathers were spiritual mothers too, so it is not a matter of gender, but more a matter of approach.”31

So if the difference between men and women in the desert was not mentionable, what about the difference between women who lived in the ‘world’ and ascetical women: Synkletike tells this to those who have come to hear her (c. 42):

“Let us women not be misled by the thought that those in the world are without cares. For perhaps in comparison they struggle more than we do. For towards women generally there is great hostility in the world. They bear children with difficulty and risk, and they suffer patiently through nursing, and they share illnesses with their sick children — and these things they endure without having any limit to their travail. For either the children they bear are maimed in body, or, brought up in perversity, they treacherously murder their parents. Since we women know these facts, therefore, let us not be deluded by the Enemy that their life is easy and carefree. For in giving birth women die in labour; and yet, in failing to give birth, they waste away under reproaches that they are barren and unfruitful.”

Conclusion, a general one

This paper has been about ascetics, about women, about the temptations of sexual attraction, how to act against it. The fascinating world of desert fathers and mothers still captures our imagination, even though the monastic environment is not desired by most. The teachings that were written down, even if the persons may not be historical, are still read today. Does this prove they have a universal message? To train body and soul for salvation, to be free of desires, it must be as old as man himself. And I admit, when I am stuck in my thoughts like possessiveness, or fornicative ones, then it helps to read about the struggles of others before me, and to realize that it makes sense to be able to discern between the different ‘thoughts’ and what stirs me, and how I get addicted, and how I can project my bad feelings on a devil, rather than on a human being. The stories of these women and men make our own bad thoughts more human, and they prove that nothing that one wants is reached by not putting in an effort. And that temptations are a basic force in everyone’s life.

I hope you have enjoyed hearing something about the temptations in the desert.

Notes

1 This paper was given as a communication at the 31st Spring Symposium of Byzantine Studies, Brighton, 21-24 March 1997, which carried the theme ‘desire and denial’.

2 Vita Antonii, ed. J.-P. Migne, Patrologia Graeca 26, col. 835-976, 841 b.

3 Idem, 860 B- and further.

4 Some mss. refer to Synkletike as didáskalos, see Migne’s ed. in P.G. 28, col. 1487-1558; Colbert’s ed. has metros, see Ecclesiae Graecae Monumenta, T. 1, Parisiorum 1677, ff. 201-277, so have Vat. gr. 825, Paris grec 1449, and Gotob. 4, and Athena 2104; Coislin 124 has aeí parthénou; Paris grec 1598 has parthénou; Uppsala gr. 5 has a strange reference to kallipárthenou Théklis.

5 Ed.: Migne, J.-P.: Patrologia Graeca 28, col. 1487-1558.

6 Palladius: Historia Lausiaca, ed. C. Butler, Cambridge 1898-1904 (2 vols).

7 Margot King: The desert mothers, Toronto, 1989, p. 10, has apparently counted 2975 women mentioned in the Historia Lausiaca.

8 Peter Brown, The body and society, 262.

9 Idem, 260.

10 Ibid., 264.

11 Ed. J.-P. Migne, Patrologia graeca, T. 65, col. 72-440, Paris, 1868. Transl.: Benedicta Ward, Kalamazoo, 1975. Dutch: Chr. Wagenaar, Vaderspreuken: gerontikon, Bonheiden, 1987 (3de herz. uitg.).

12 Who taught or preached even though Paul had written: (1 Tm 2, 12): ‘But I suffer not a woman to teach, nor to usurp authority over the man, but to be in silence.’

13 The body and society, p. 269.

14 The sayings of the Desert Fathers: the alphabetical collection, transl. forew. by Benedicta Ward, Kalamazoo, Mich., rev. ed. 1984 (1975), p. 82.

15 Vita Macrinae: Migne, J.-P.: P.G., T. 46, cols 96-1000. Translat.: Kevin Corrigan, The Life of Saint Macrina, by Gregory, Bishop of Nyssa, Toronto, 1989 (Peregrina transl. series no. 10), p. 28/Dutch transl. F. van der Meer en G. Bartelink, Utrecht, 1971, p. 35.

16 P.G. 28, see caput 10 for mention of Thekla.

17 Euergetinòs etoi Sunagooge toon theofthóngoon remátoon kaì didaskalíoon toon theofóroon kaì hagíoon patéroon, ed. Makarios Korinthos, Nikodemos Hagiorites, Venetië, 1783; 7de ed. in 4 vols: Athena, 1983.

18 Helen Waddell: The desert fathers, translations from the Latin with an introduction, London, 1987 (1936), p. 281.

19 PG 28, caput 4.

20 Peregrinatio ad loca sancta, éd. P. Maraval (Journal de voyage), Paris, 1982 (Sources chrétiennes, 296).

21 There is no edition known to me of this Saint’s Life, see Joyce E. Salisbury: Church Fathers, independent virgins, London, 1992 (1991), for a chapter about her deeds, p. 89-96.

22 See for Severa: Susanna Elm: ‘Virgins of God’: the making of asceticism in Late Antiquity, Oxford, 1994: Severa wanted to cross the desert on her pilgrimage to the Desert fathers, pp. 277-279.

23 Ed. J.-P. Migne, Patrologia graeca, T. 65, col. 72-440, Paris, 1868. Transl.: Benedicta Ward, Kalamazoo, 1975. Dutch: Chr. Wagenaar, Vaderspreuken: gerontikon, Bonheiden, 1987 (3de herz. uitg.).

24 Sarah 3, Ward: p. 230. Wagenaar, p. 250.

25 Vita Syncleticae, transl. E. Bryson-Bongie.

26 Susanna Elm, p. 267 and n. 45: N 23 and also Abraham 1.

27 See for this specific psychological explaining of the thoughts: Anselm Grun: Het omgaan met de boze, Bonheiden, 1984, transl. from Der Umgang mit dem Bösen, der Dämonenkampf im alten Mönchtum, Münsterschwarzach [s.d.], p. 26.

28 Joseph M. Soler: “Mères du désert et maternité spirituelle”, in Collectanea Cisterciensia 48 (1986) 235-250.

29 Sarah 4, transl. Ward, 193, Wagenaar, 250.

30 See for Mary of Egypt: J.-P. Migne (ed.): Patrologia Graeca 87, col. 3697-3726, and the translation of Benedicta Ward: Harlots of the desert, Kalamazoo, 1987, p. 26-56, for this citation: p. 41.

31 On my visit to the Convent of the Incarnation, Fairacres, Oxford, Sept. 1996.

Advertisements

The Life of blessed Syncletica: Nieuwe Engelse vertaling van een oud ascetisch heiligenleven

door Annabelle Parker

The Life & regimen of the blessed & holy teacher Syncletica / by Pseudo-Athanasius ; transl., with notes, by Elizabeth Bryson Bongie. – Toronto : Peregrina, 1995. – 85 p. : ill. ; 21 cm. – (Peregrina translations series ; no 21). ISBN 0-920669-46-8. $12,50 incl. porto

In Gouden Hoorn jrg. 2, no 2 verscheen een inleidend verhaal over Synkletike van Alexandrië. Deze ascetische heilige zal de meeste lezers bekend zijn vanwege haar uitspraken die in de Apophthegmata Patrum zijn opgenomen.1 Deze spreuken zijn ontleend aan de lógoi van Synkletike, die ook de Vita hebben voortgebracht.

Synkletike is een ‘onbekende’ heilige voor gelovigen, en ook voor theologen of Byzantinologen is zij niet zo bekend. Misschien komt dit doordat ze niet als ‘heilige’ in de zin van iemand die een wonderen-verrichtend leven leidt wordt vereerd in de kerk (wel heeft zij een feestdag: 4 januari in de westerse kerk, 5 januari in de oosterse kerk), en omdat ze geen theologe of kerkmoeder is. Haar Vita zou zelfs heel goed een constructie kunnen zijn, bedoeld om als voorbeeld voor vrouwen te dienen, een vrouwelijke Antonius Abt. Met andere woorden: deze Vita bevat een aantal clichés die in ascetische heiligenlevens te vinden zijn, zodat het moeilijk wordt om zonder andere bronnen of bewijzen voor Synkletike’s bestaan vast te stellen of zij wel geleefd heeft, en of haar leven dan enigszins leek op de beschrijving ervan die ons is overgeleverd.

Ondanks dat Synkletike niet vereerd wordt als schutspatrones, of haar Vita veelvuldig onderzocht is, is zij niet in de vergetelheid geraakt. De Vita kan in de vijfde eeuw geplaatst worden, en vanaf die tijd is de tekst regelmatig afgeschreven ten behoeve van monniken en monialen.

In deze eeuw is er nog steeds belangstelling voor het leven van Synkletike. Dit blijkt bijvoorbeeld uit deze nieuwe Engelse vertaling van de Vita, de tweede in vijf jaar tijds. De eerste Engelse vertaling is gemaakt door Elizabeth Castelli in 1990.2 Verder verschenen vertalingen in het Frans (1972 door Sr Odile Bernard), Spaans (1979 ook door Bernard), in het Nieuwgrieks (1989, maar een eerdere druk in 1958, door A. Kantiotès), en binnenkort verschijnt de Nederlandse vertaling (door ondergetekende).

Maar waarom weer een Engelse vertaling? In de inleiding wordt er niet op ingegaan, wel wordt de vertaling van Castelli genoemd. Misschien was Bryson Bongie er al een tijd mee bezig. Bij de uitgeverij, Peregrina Publishing in Toronto, is al eerder aandacht besteed aan Synkletike in het tijdschrift Vox Benedictina,3 en bovendien is een tweede vertaling nooit weg. In de korte introduktie geeft de vertaalster aan de tekst goed te begrijpen met zijn vele partikels, geparafraseerde bijbelcitaten en ascetisch vocabularium. Over dat laatste heeft Bryson Bongie flexibel nagedacht en niet elke logismos of ‘gedachte’ mechanisch vertaald. Bijvoorbeeld porneia, dat ze niet telkens heeft vertaald met ‘fornication’ (ontucht, overspel), maar ook vaak met ‘sexual impurity’4 (onkuisheid). Deze nieuwe vertaling heeft in de titel ‘Life and regimen’ in plaats van Castelli’s ‘Life and activity’: het woord politeia geïnterpreteerd als leefregel. De Franse vertaling heeft ‘conduite’. Voor alle drie valt wat te zeggen: het is een ascetische tekst met een monoloog van Synkletike over hoe men volgens haar het beste een op God gericht leven leidt met een epiloog van de auteur over Synkletike’s doorstaan van haar ziekten.

Het nuttige van nog een Engelse vertaling is dat de tweede vertaler kan profiteren van de eerste. Elizabeth Bryson Bongie heeft gebruik gemaakt van de noten van Castelli teneinde deze vertaling beter te begrijpen, en heeft tot de vreugde van de lezers deze noten weer geïnterpreteerd, zodat we een ontwikkeling kunnen constateren, een groei in de vertalingen, en dus in het begrijpen van deze tekst waarin nog zoveel details te ontdekken zijn.

Met een korte maar verzorgde bibliografie waarin zelfs de gebruikte bijbels en woordenboeken worden genoemd, en 254 informatieve noten, is deze uitgave een goede aanwinst op het gebied van de ‘Synkletikologie’.

Noten

1 J.-P. Migne, Patrologia Graeca, t. 65, col. 72-440.

2 E.A. Castelli, ‘Pseudo-Athanasius, the life and activity of the holy and blessed teacher Syncletica’ in Ascetic behavior in Graeco-Roman Antiquity, a sourcebook, (ed.) V.L. Wimbush (Studies in Antiquity and Christianity; Minneapolis, 1990), 265-311.

3 Kevin Corrigan, ‘Syncletica and Macrina: two early lives of women saints’, in vol. 6 (1993), no. 3, p.241-256.

4 In noot 63 verklaart de vertaalster waarom ze deze ‘somewhat awkward expression’ heeft gebruikt: porneia heeft vaak een wijdere betekenis dan ‘ontucht’.

Summary

The Life of Synkletike is not so well-known among the faithful or theological scholars, because it is not a wonder-telling tale. It is an ascetical text rather than a saints’ life. Even though, after so many ages, her monologues about how to live ascetically are still read. It may just be now that more attention is being paid to her teachings: last year a second English translation in five years was published of the Vita Syncleticae. The translator, Elizabeth Bryson Bongie, has proved she has interpreted this text thoughtfully and edited it carefully with many notes that add something to the translation and notes of Elizabeth Castelli. It is encouraging to see thoughts and interpretations developing on this less-studied text.

De Vita Syncleticae een ascetisch leerboek vermomd als heiligenleven*

door Annabelle Parker

De Vita Syncleticae is een Griekse tekst die oorspronkelijk geschreven zou kunnen zijn in de vijfde of zesde eeuw, in de tijd dat uitspraken van monniken verzameld en opgeschreven werden. Dit verzamelen en opschrijven van uitspraken van vooraanstaande monniken -en monialen- gebeurde vooral in Egypte en Palestina. Een belangrijke groep verzamelingen met monniksuitspraken wordt de Apophthegmata Patrum, of de ‘Vaderspreuken’ genoemd. Deze verzamelingen zijn zowel alfabetisch als systematisch (indeling naar zonden of deugden) gemaakt en in groten getale verspreid en vertaald in onder andere het Latijn, Koptisch, en Syrisch. Eén van de drie vrouwen die in deze ‘Vaderspreuken’ herhaaldelijk voorkomt, is Synkletika van Alexandrië, uit wier Vita geciteerd is door de anonieme samenstellers van de spreukenverzamelingen.

De Vita Syncleticae is niet het soort heiligenleven dat veel wonderen bevat. De tekst bestaat uit drie delen: het eerste deel, waarin de verteller aan het woord is, gaat over Synkletika’s leven met de gebruikelijke cliché’s (ze was mooi en rijk maar gaf na de dood van haar ouders alles weg om zich terug te trekken in een graftombe, etc.).

In het tweede deel is Synkletika zelf aan het woord met raadgevingen aan vrouwen die het leven als ‘Bruid van Christus’ ambiëren. In het laatste deel verhaalt de verteller over het lijden en de dood van Synkletika. Haar lijden aan ziektes zoals gangreen en longontsteking wordt uitvoerig beschreven, het wordt beschouwd als een ascetische oefening.

Het bestuderen van de tekst van de Vita Syncleticae riep bij mij vragen op, die in secundaire literatuur niet afdoende behandeld waren. Er was overigens zeer weinig secundaire literatuur te vinden over deze Vita: ze wordt bijv. niet genoemd in de Dictionnaire de Spiritualité. Ik heb naast de Griekse tekst zoals afgedrukt in J.-P. Migne: Patrologia Graeca 28, gebruik gemaakt van een Franse vertaling van Odilia Bernard1, die een beknopte inleiding zonder noten of verwijzende literatuur heeft toegevoegd, en de Engelse vertaling van Elisabeth Castelli2, die nog summierder was in haar inleiding.

Vragen die ik aan de orde heb gesteld waren onder andere:

  • Wat was er eerst: de Apophthegmata van Synkletika en daaruit voortkomend een Vita? Of de Vita eerst, en daaruit spreuken geplukt door samenstellers van spreukenverzamelingen? (origine).
  • Heeft Synkletika echt bestaan, of is zij een creatie van de pen van de auteur, de vrouwelijke Antonius Abt? (historiciteit).
  • Hoe kan je deze tekst met de gegevens die je hebt het meest nauwkeurig dateren?
  • Welke bronnen heeft de auteur van de Vita gebruikt? (Evagrius, Methodius en Athanasius).

Als antwoord op vraag 1 is mijn redenatie als volgt: de Vita was er eerst, omdat de spreuken die uit de Vita zouden zijn overgenomen nogal lang zijn vergeleken bij de oudste spreuken die als kenmerk hebben dat ze puntig zijn. (‘Vader, geef me een woord’). Er blijft toch enige twijfel bestaan over dit antwoord, omdat de vorm van de Vita zo vreemd is: de twee delen waarin de verteller aan het woord is, zouden als het ware losgekoppeld kunnen worden en er zou een verhaal met raadgevingen overblijven, een geheel van uitspraken. Toch kies ik voor de Vita als bron voor de Apophthegmata, vanwege het literaire karakter van de tekst, maar houd me ten goede!

De tweede kwestie, of er sprake is van een historische Synkletika, is zonodig nog vager. De tekst lijkt wel een literaire vorm om de vrouwelijke asceten en de monialen een voorbeeld te geven waaraan zij zich kunnen spiegelen, net zoals monniken zich aan de Vita Antonii zouden kunnen spiegelen. In de late Oudheid ontstonden voor vrouwelijke religieuzen soortgelijke geschriften met als titel ‘Ad Virgines’ of iets dergelijks van de hand van vooraanstaande kerkvaders als Ambrosius, Augustinus en Basilius.

Voor de historiciteit van Synkletika zou pleiten, dat de auteur de ziektes van Synkletika zeer gedetailleerd beschrijft, alsof hij of zij haar van dichtbij heeft meegemaakt. Maar daar valt weer op tegen te werpen, dat die passage in het derde deel van de Vita is beschreven: later toegevoegd? Concluderend kan men zich blijven afvragen of de Vita Syncleticae een mengeling van echt en fictie is.

De meest nauwkeurige datering wanneer de tekst geschreven is, is te geven door te bedenken dat de eerste Apophthegmata-verzamelingen rond 500 ontstonden, en de eerste verzameling waarin Synkletika wordt geciteerd, de Latijnse systematische versie is, van ong. 550. Als we aannemen dat de Apophthegmata van Synkletika uit haar Vita afkomstig zijn en niet andersom, dan moet de Vita van vóór 550 zijn. Nog een aanwijzing voor de datering van de Vita Syncleticae is het volgende: in de Vita Syncleticae worden zogenaamde ‘gedachten’, logismoi, geordend en besproken. De systematisering van 8 ‘zondige gedachten’ is voor het eerst door Evagrius van Pontus opgeschreven. Deze intellectuele monnik die zijn laatste jaren sleet in de Egyptische woestijn, stierf in 399. De Vita Syncleticae zou men kunnen dateren na Evagrius, dus na 399. Conclusie: de datering van de Vita Syncleticae is zeer ruim te schatten op 400-550.

Van invloed op de Vita Syncleticae is het werk van bovengenoemde Evagrius Ponticus geweest. De spil van zijn intellectuele arbeid werd gevormd door zijn geschriften over het gebed. De weg tot God loopt via het gebed, en die weg is te verdelen in het ‘praktische’ leven en daarna het leven van God schouwen en apatheia (passieloosheid) bereiken. Tijdens de praktikos periode leert de beginnende asceet de bovengenoemde acht logismoi, of ‘gedachten’ beheersen. Deze gedachtenleer is in het Westen geïntroduceerd door Johannes Cassianus, die door Benedictus gelezen werd. Gregorius de Grote en Augustinus hebben ook bijgedragen aan deze ‘leer’. Welke waren deze acht ‘gedachten’?

Bij Evagrius waren het:

  1. vraatzucht
  2. ontucht
  3. geldzucht
  4. droefheid
  5. toorn
  6. onverschilligheid
  7. ijdele roemzucht
  8. hoogmoed

In de Vita Syncleticae vinden we tien logismoi, in iets andere volgorde:

  1. ontucht
  2. vraatzucht
  3. geldzucht
  4. hovaardigheid
  5. ongehoorzaamheid
  6. hoogmoed
  7. toorn
  8. het zich herinneren van kwetsuren uit het verleden
  9. kwaadsprekerij
  10. determinisme

Zoals bij al dit soort geschriften over het beheersen van de ‘gedachten’, wordt de oorzaak, de werking en de remedie van de ‘gedachten’ op psychologische wijze beschreven in de Vita Syncleticae, met veel vergelijkingen. Meestal wordt de asceet vergeleken met een atleet, of met een zeeman. De vergelijking van een perfecte asceet in wording met een jonge boom die gesnoeid moet worden komt ook meerdere keren voor.

Er zit ook een ontwikkeling in de ‘gedachten’. Eerst leer je de uiterlijke ( de eerste 5) te beheersen, dan valt de duivel van binnenuit aan met hoogmoed. Opvallend in het betoog van Synkletika is de nadruk die ze legt op de gedachte van het determinisme. We lezen in Caput 83: “Daarom, als zij zeggen dat God voorgaat, dan volgt daaruit noodzakelijkerwijs dat alles door hem gemaakt is, want hij is overal in. Zeker is hij de Heer van het Lot. Is men een begerig iemand of ontuchtig van origine, dan is het door deze geboorte nodig dat God zelf de oorzaak van al het kwade is. Dit is ongehoord….”. Methodius van Olympus (derde eeuw) heeft in zijn werken, met name in het Symposium, ook al het thema van determinisme besproken. In dit geschrift houden tien vrouwen een rede over bepaalde deugden. In Caput 30 wordt de leerrede van Synkletika voor haar toehoorsters voorgesteld als een ‘goddelijk symposium’. 10 maagden vertellen één voor één over een deugd, natuurlijk geënt op Plato’s Symposium.

De invloed van de Vita Antonii op de Vita Syncleticae bestaat uit overeenkomsten in de omstandigheden, zoals een welvarende achtergrond, het weggeven van de bezittingen, het zich terugtrekken uit de ‘wereld’ in een graftombe, en een leerrede. Voor een aantal lezers en afschrijvers was deze vergelijkenis wellicht de reden om de Vita Syncleticae toe te schrijven aan bisschop Athanasius van Alexandrië, de vermeende auteur van de Vita Antonii.

Conclusie

Bijna alles wat gezegd en geschreven wordt over de Vita Syncleticae is speculatief. We baseren ons op één handschrift uit de elfde eeuw. Er zijn 23 handschriften van de Vita bekend, waaronder een paar excerpten. Synkletika’s Vita wordt uitgebreid geciteerd in een monastieke bloemlezing uit de 11de eeuw in Constantinopel, de Synagoge van Paulus van het Evergetis-klooster. Deze bron is erg belangrijk geweest voor het monastieke leven door de eeuwen heen en hij wordt nog steeds gebruikt. Dat de Vita Syncleticae in dit belangrijke werk is opgenomen, betekent dat deze vrij obscure tekst ooit belangrijk en bekend is geweest. Daarom is het een goede zaak om op zoek te gaan naar de oorspronkelijke tekst van de Vita Syncleticae. Wie weet levert het wel andere gegevens op voor het leven van deze ascetische heilige.

Noten

* Voordracht, gegeven in augustus 1994 bij de Kerngroep Vroege Middeleeuwen, bijeenkomst in Utrecht.

1 O. Bernard: Vie de Sainte Synclétique, (Spiritualité Orientale 9), Bellefontaine, 1972.

2 E. Castelli: “Pseudo-Athanasius, The life and Activity of the Holy and Blessed Teacher Syncletica” in Ascetic Behavior in Greco-Roman Antiquity, a Sourcebook, V.L. Wimbush, ed., Minneapolis, 1990 (Studies in Antiquity and Christianity), 265-311.